Czas Wielkiego Postu ma na uwadze przygotowanie do obchodów Paschy. Liturgia bowiem wielkopostna nastawia na przeżywanie tajem­nicy paschalnej, zarówno katechumenów przez różne stopnie wtajemni­czenia chrześcijańskiego, jak i wiernych, którzy przypominają sobie chrzest i czynią pokutę.

Charakter Wielkiego Postu trafnie wyraża jedna z prefacji na ten okres:

„Albowiem pozwalasz twoim wiernym co roku z oczyszczoną duszą radośnie oczekiwać świąt wielkanocnych, aby gorliwie oddając się modlitwie i dziełom mi­łosierdzia przez uczestnictwo w sakramentach odrodzenia osiągnęli pełnię dzie­cięctwa Bożego".

Wielki Post rozpoczyna się Środą Popielcową i trwa do Wielkiego Czwartku, do Mszy Wieczerzy Pańskiej. Niedziele Wielkiego Postu no­szą kolejne cyfry: I, II, III, IV, V. Szósta nazywa sią „Niedzielą Palmową Męki Pańskiej".

Pierwotnie Wielki Post, jako czas przygotowawczy do Wielkanocy trwał czterdzieści godzin, obejmując Wielki Piątek, Wielką Sobotę (Tertulian). Od Soboru Nicejskiego w 325 r., Wielki Post obej­mował już czterdzieści dni. Obchody Paschy rozciągnięto wtedy na trzy dni (Triduum Paschalne), to jest na Wielki Piątek, Wielką Sobotę i Wiel­ką Niedzielę.

Na początku Wielkiego Postu, w Środę Popielcową jest obrzęd posypywania głów popiołem. Po Ewangelii i stosownej homilii celebrans po­święca popiół sporządzony z palm zachowanych z poprzedniego roku. Głowy wiernych posypuje się popiołem w formie krzyża ze słowami: „Pamiętaj człowiecze, żeś prochem i w proch się obrócisz" lub: „Czyńcie pokutę i wierzcie Ewangelii" (Mt 1,15). Zwyczaj posypywania głów po­piołem sięga wczesnego średniowiecza. Wtedy posypywano głowy grzesz­nikom w ramach obrzędów pokutnych, gdy wyprowadzano ich z kościo­ła. Od X w. zaczęto posypywać przy tej okazji również głowy wszystkim obecnym w kościele. Obrzędy pokuty publicznej zanikły, a posypywanie głów pozostało, jako trwały zwyczaj. Sens tego obrzędu częściowo tłuma­czy formuła towarzysząca, a częściowo słowa modlitwy na poświęcenie popiołu:

„Boże, spraw, abyśmy uznając, że jesteśmy prochem i w proch się obrócimy, przez gorliwe pełnienie czterdziestodniowej pokuty otrzymali odpuszczenie grze­chów i nowe życie na podobieństwo Twojego zmartwychwstałego Syna”.

Modlitwa ta zwraca uwagę na ludzką przemijalność, nietrwałość, i podaje środek na zaskarbienie sobie wartości nieprzemijalnych przez czynienie pokuty i udziału w tajemnicy wielkanocnej.

Trzy tematy dominują w liturgii Wielkiego Postu. Cytowany wyżej fragment z kalendarza liturgicznego mówi o przypominaniu sobie chrztu i czynieniu pokuty, a fragment z prefacji o gorliwym oddawaniu się modlitwie i dziełom miłosierdzia. Są to charakterystyczne tematy, które przewijają się raz po raz w tekstach liturgicznych tego okresu. Należą do nich: pokuta, chrzest i męka Pańska.

Pokuta według starożytnej tradycji obejmuje modlitwę, post i jał­mużnę. O aktach o charakterze pokutnym papież Leon Wielki (+ 461 r.) wypowiedział następujące zdanie: „Modlitwą utrzymuje się wiara nie­skażoną, postem niewinne życie, jałmużną ducha miłości". Zdanie głębo­kie i praktyczne zarazem, które może stać się programem życia chrześci­jańskiego we Wielkim Poście, a także poza nim.

Chrześcijanin we Wielkim Poście bardziej wpatrzony jest w Chry­stusa niż zwykle i modli się gorliwiej tak prywatnie jak i wspólnie. W kościołach urządza się w tym czasie wspólne nabożeństwa modlitew­ne, Gorzkie Żale, Drogę krzyżową, rekolekcje parafialne itp. Wszystko to zmierza do pogłębiania wiary, do jej umocnienia, ponieważ jest ona podstawą pokoju wewnętrznego i podstawą pewności na chrześcijańskiej drodze życia.

Według tradycji post polegał na jednorazowym posiłku w ciągu dnia, na powstrzymywaniu się od pokarmów mięsnych i od wina (wszel­kich napojów alkoholowych). W starożytności post był praktyką dobro wolną.  Dopiero w średniowieczu przyjął  charakter  obowiązkowy.  Jego znaczenie trafnie wyrażają słowa prefacji wielkopostnej:

„Boże, Ty przez post cielesny uśmierzasz wady, podnosisz ducha, udzielasz cnoty i nagrody".

Post uczy zatem panowania nad zachciankami cielesnymi i nad wszel­kimi niestosownymi pragnieniami. Uczy dyscypliny wewnętrznej. Przy­czynia się do naprawy i wyrównania krzywd wyrządzonych Bogu, lu­dziom i sobie, swojej ludzkiej godności. Post jest dowodem, że nawróce­nie wielkopostne jest szczere.

Teksty liturgiczne z postem łączą jałmużnę. Społeczny aspekt umartwienia jest dzisiaj zaniedbany. W starożytności np. poszczono mię­dzy innymi dlatego, aby zaoszczędzone pieniądze obracać na cele miło­sierdzia. Jałmużna temperuje wybujały egoizm i dopomaga rozwinąć się cnocie miłości bliźniego.

Chrzest jest drugim głównym tematem liturgii wielkopostnej. Temat ten rozwijany we Wielkim Poście ma swoje uzasadnienie historyczne. Przez długie bowiem wieki okres Wielkiego Postu był czasem bezpośred­niego przygotowania katechumenów do przyjęcia chrztu. W liturgii uwzględniano ich obecność przez dobór czytań biblijnych i innych tek­stów. Katechumenat później zaniknął, ale teksty pozostały, przypomina­jąc wiernym konieczność odnawiania łaski chrztu św.

Odnowiona liturgia w dalszym ciągu zwraca uwagę we Wielkim Po­ście na ducha chrztu. Jest to bowiem czas korygowania chrześcijańskiego życia — czas w szczególny sposób przeznaczony na nawracanie się. Stąd liturgia wielkopostna wciąż pobudza wiernych do odnawiania łaski chrztu św. i przymierza zawartego z Bogiem, do wspólnoty z Chrystusem, przez opuszczenie krzywych dróg grzechu, do zadośćuczynienia za popełnione winy. Temat chrztu za mało tkwi w świadomości wiernych. Wymaga za­tem specjalnej troski duszpasterskiej i odpowiedniej katechezy.

Temat Męki Pańskiej w liturgii wielkopostnej obejmuje właściwie tylko Wielki Tydzień. W pobożności ludowej natomiast temat ten wysu­nął się na pierwsze miejsce i objął cały Wielki Post. Przejawiało się to w nabożeństwach Drogi Krzyżowej (od początku XVIII w.), w Gorzkich Żalach (od końca XVII w.), w kazaniach pasyjnych (od XIII w.), w pieś­niach nabożnych o męce Pańskiej (od XVII w.), a szczególnie obfitych w baroku. Dlatego też brakuje nam pieśni wielkopostnych.

Rozwój liturgii doprowadził do tego, że w VIII w. wszystkie dni powszednie Wielkiego Postu miały swoje formularze mszalne. Pozostały one w mszale do dnia dzisiejszego. W sumie stanowią bogactwo treści teologiczno-liturgicznych. Poszczególne formularze mszalne tego okresu są swego rodzaju katechezą, przeważnie o treści etycznej. Było to po dyktowane przygotowaniem kandydatów do chrztu, pouczeniem pokut­ników i pogłębianiem wiary i postaw moralnych u wszystkich wiernych chrześcijan. Są to dziedziny życia człowieka, które wciąż na nowo trzeba odświeżać, także i w naszych czasach.

W wielkopostnym działaniu duszpasterskim należy zatem przedsta­wić wiernym w pełnym świetle charakter tego okresu. Najpierw możli­wie wszechstronnie przedstawić sakrament chrztu św., następnie sakra­ment pokuty, akty pokutne, mówić o modlitwie, o umartwieniu i jego potrzebie, o czynach miłosierdzia i słuchaniu słowa Bożego. Chodzi o przysposobienie wiernych na obchody liturgiczne misterium paschal­nego.

Każda niedziela Wielkiego Postu ma swoje własne oblicze przez to, że ma własny formularz mszalny, własne czytania i prefację. Dwie pierw­sze niedziele wskazują chrześcijaninowi drogę Chrystusową, która po­przez walkę ze złem i poprzez cierpienie prowadzi do zbawienia. Na­stępne trzy niedziele nawiązują do chrztu (zwłaszcza w roku A).

Z piątą niedzielą Wielkiego Postu wiąże się zwyczaj zasłaniania obra­zów i krzyży. Obrazy i krzyże zasłaniano pierwotnie na cały okres po­stu, a od XVII w. tylko w ostatnich dwóch tygodniach. Pierwotne krzyże (od IV w.) bez ciała Ukrzyżowanego, bogato wysadzane szlachetnymi ka­mieniami (crux gemmata) oraz krzyże stylu romańskiego ze stojącym na krzyżu (często z koroną królewską na głowie) Chrystusem wyrażały triumf Chrystusa, dlatego zasłaniano je w okresie gorzkiej męki i ha­niebnej śmierci. Popularne tłumaczenie zasłaniania krzyża nawiązuje do ostatnich słów Ewangelii pierwszej niedzieli Męki Pańskiej (sprzed ostat­niej reformy liturgicznej): „Porwali tedy kamienie, by rzucić na niego, lecz Jezus ukrył się, i wyszedł z świątyni" (J 8,59). Ewentualne zacho­wanie tego zwyczaju Stolica Apostolska pozostawiła do decyzji poszcze­gólnych konferencji episkopatów. Konferencja Episkopatu Polski posta­nowiła zachować zwyczaj zasłaniania krzyży i obrazów od piątej nie­dzieli Wielkiego Postu. Zasłony z krzyży zdejmuje się po liturgii Wiel­kiego Piątku, a z obrazów przed rozpoczęciem obrzędów Wigilii Paschal­nej.

Szósta niedziela Palmowa Męki Pańskiej rozpoczyna Wielki Tydzień. W tym dniu Kościół w liturgii obchodzi pamiątkę uroczystego wjazdu Pana Jezusa do Jerozolimy. Wierni gromadzą się poza kościołem na wy­znaczonym miejscu. Tam święci się palmy i czyta Ewangelię o wjeździe Pana Jezusa do Jerozolimy. Potem procesja z palmami rusza do kościoła. Podczas procesji śpiewa się pieśni ku czci Chrystusa Króla. Na czele pro­cesji niesie się krzyż przyozdobiony palmą. Procesja ta jest wezwaniem do pójścia za Chrystusem Królem i do wyjścia naprzeciw tajemnicy paschalnej. Ponieważ obrzęd poświęcenia palm należy do liturgii mszalnej, dlatego opuszcza się akt pokutny i Panie zmiłuj się nad nami. Mszę św. w kościele rozpoczyna się od oracji (kolekty). Opis męki Pańskiej czyta się według jednego z synoptyków: w roku A według św. Mateusza, w roku B według św. Marka, a w roku C według św. Łukasza. Opis męki Pańskiej według św. Jana czyta się co roku we Wielki Piątek. Męka Pańska jest główną ideą liturgii Wielkiego Tygodnia.